پارک جنگلی قرق

خالد نبی

پارک جنگلی کردکوی

سواحل گلستان

نقشه گلستان

مرور و جمع بندی جغرافیای استان گلستان

درس اول : نگاهی به جغرافیای طبیعی ایران

موقعیت : در شمال کشور واقع شده و ازطرف شمال با کشور ترکمنستان و از جنوب به استان سمنان و از شرق به استان خراسان شمالی و از غرب به استان و دریای مازندران محدود می شود .

اشکال ناهمواریها :

1 - ناحیه کوهستانی : این بخش ادامه کوههای البرز شرقی است . این ناحیه از نظر تامین آب و تعدیل درجه حرارت برای نواحی کوهپایه ای و جلگه ای استان اهمیت دارد .

2 - ناحیه کوهپایه ای : این ناحیه درپای ارتفاعات از رسوبات دانه ریز و درشت تشکیل و بصورت مخروط افکنه است . این ناحیه به دلیل نفوذپذیری زاد رسوبات ، سفرههای زیر زمینی آب فراوانی دارد .

3- ناحیه جلگه ای : عقب نشینی آب دریای خزر – فرسایش شدیدآبی و تراکم آبرفت رودها علل تشکیل جلگه های وسیع استان است .

تحولات ناهمواریهای استان : همجون البرز ، دراواخر دوره ترشیاری بوجود آمده و فرسایش نقش اصلی را در تغییر شکل کنونی آن داشته است .

لس : رسوبات ریز دانه ای که در بخش های جنوبی و تپه ماهور های شرقی وشمالشرقی دیدهمی شوند که از نظر تهیه آجر وسفال اهمیت دارد .

گلفشان : وجود گلفشانها درجنوبشرقی دریای خزر وشمال گمیشان نشاندهنده فعالیت درونی زمین و وجودمنابع نفتوگاز است .

 آب و هوای استان :

علل تنوع آب و هوای استان : عرض جغرافیائی ، ارتفاعات البرز وجهت و امتداد آن ، نزدیکی به دریای خزر ، توده های هوائی و پوشش گیاهی .

مهمترین توده هائی که به استان وارد می شود :

1 – توده های شمالی : این توده هوا در طول فصول پاییز و زمستان از سیبری وارد می شود و سبب سردی هوا ، ریزش باران و برف و ایجاد یخبندان در ارتفاعات می شود .

2 – توده های غربی : این توده هوا از اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه منشاء می گیرد و در تابستان سبب افزایش رطوبت و شرجی شدن هوا و در بقیه فصول سبب ریزش های جوی در استان می شود .

عناصر اصلی آب و هوا : دما ، بارش .

عوامل بارندگی در استان : ناهمواریها ، توده های هوا .

* بیشترین فصول بارش پائیز و زمستان و کمترین آن تابستان است .

پراکندگی دما : با توجه وجود دریا درغرب و وجود کوهستان در جنوب هرچه از غرب به شرق و از جنوب به شمال می رویم بر میزان دما افزوده می شود .

پراکندگی بارش : با توجه وجود دریا درغرب و وجود کوهستان در جنوب هرچه از غرب به شرق و از جنوب به شمال می رویم از میزان بارش کاسته می شود .

انواع آب و هوا : معتدل – کوهستانی – خشک و نیمه خشک .

ویژگی آب و هوای معتدل : تابستان گرم و خشک و زمستان معتدل و پرباران .

پراکندگی آب و هوای معتدل : در بخش هائی از نواحی کوهپایه ای و جلگه ای .

ویژگی آب و هوای کوهستانی : تابستان معتدل و زمستان نسبتا سرد .

تقسیمات آب و هوای کوهستانی بر اساس ارتفاع : معتدل – سرد .

علل ایجاد آب و هوای خشک و نیمه خشک در شمال استان : کاهش ارتفاع – مجاورت با بیابان قره قوم ترکمنستان – نفوذ کم رطوبت دریای مازندران و توده های غربی .

ویژگی آب و هوای خشک و نیمه خشک : بخیر بالا ، کاهش بارندگی ، گرمای زیاد .

 

 

درس دوم : نگاهی به جغرافیای انسانی استان

 

نامهای گوناگون استان گلستان : در کتیبه داریوش در بیستون به نام ورگانه و در کتب پهلوی به نام گورکان و در زبان یونانی به نام هیرکانی نامیده شده است .

اشکال سکونتگاه های استان : زندگی شهری ،  زندگی روستائی ،  زندگی عشائری ( کوچ نشینی ) .

شکونتگاه های شهری :

شهرهای قدیمی استان : گرگان ، گنبد ، گمش تپه .

* اکثر شهرهای استان روستا شهر هستند .

تعریف روستاشهر : شهرهائی که قدمت زیادی ندارند و از بزرگ شدن روستاها پدید آمده اند .

عوامل موثر در مکان گزینی شهرهای استان : آب و هوا ، ناهمواریها ، منابع آب و...

سکونتگاه های روستائی :

نوع و شکل روستاها : از نوع متمرکز بوده و در نواحی کوهستانی به شکل پلکانی و در امتداد رودها به شکل طولی هستند .

* مصالح ساختمانی روستاها از محیط جغرافیائی اطراف تامین می شود ، و با توجه به محیط های گوناگون در استان در ساخت واحدهای مسکونی از مصالح مختلفی استفاده شده است .

منابع عمده درآمد روستائیان استان : زراعت ، باغداری ، دامداری ، صنایع دستی .

* مشاغل ابریشم بافی بیشتر در شرق استان و صید در نواحی غربی و زنبورداری در کوهپایه ها و حاشیه جنگل ها رواج بیشتری دارد .

مهمترین محصولات کشاورزی استان : گندم ، پنبه ، دانه های روغنی و برنج .

مهمترین محصولات کشاورزی متناسب با آب و هوای استان : گندم ، پنبه ، دانه های روغنی .

مهمترین محصولات باغی استان : مرکبات .

* سطح زیر کشت و تولید محصولات زراعی استان وابسته به بازار است ، به همین دلیل هر سال در مقدار سطح زیر کشت و تولید تغییرات زیادی مشاهده می شود .

شیلات : 42 درصد خاویار کشور در استان گلستان و در شهرستان ترکمن استحصال می شود که از این نظر رتبه اول کشور را  دارد .

صنایع دستی استان : قالی بافی ، گلیم بافی ، بافت پارچه های ابریشمی و پشتی .

مهمترین معادن فعال استان : زغال سنگ و سنگ لاشه آهکی ،  صدف کوهی سنگ نسوز و ید .

 

کوچ نشینی در استان گلستان :

انواع مراتع استان :

1 – ییلاقی : دربخش های کوهستانی جنوب  استان   2 – قشلاقی : در بخشهای جلگه های شمال و شمالشرقی استان .

بهره برداران از مراتع استان : دامداران نیمه کوچنده و رمه گردان استان ، کوچ نشینان کرد خراسان شمالی و دامداران شاهرود و سمنان .

عشائر کرد خراسان شمالی : بیشترین عشائر استان را تشکیل میدهند که ییلاق خود را در ارتفاعات شهرهای بجنورد ، شیروان و قوچان و قشلاق خود را در شهرستانهای کلاله و گنبد سپری می نمایند .

انواع مساکن دامداران استان : ترکمن ها در آلاچیق و دارمداران کوهستانی در کومه و عشائر کرد خراسان در سیاه چادر زندگی می کنند .

مهمترین ایل های ترکمن :

1-  یموت ها که در غرب گنبد کاووس تا دریای خزر ساکن هستند . 2 – گوگلان ها که در شرق گنبد تا مرز خراسان ساکن هستند .

علل یکجانشینی ترکمن ها : سختی زندگی ، کاهش درگیری های قومی و سیاسی و وضعیت مناسب کشاورزی منطقه .

تقسیمات سیاسی استان :

* استان گلستان در آذرماه 1376 به مرکزیت شهرستان گرگان از استان مازندران جدا و به صورت استان مستقل در آمد .

تعداد شهرستان های استان تا سال 1387 : 12شهرستان به نامهای ترکمن ، آق قلا ، گنبد ، کلاله ، مراوه تپه ، مینودشت ، آزادشهر ، رامیان ، علی آباد ، گرگان ، کردکوی و بندرگز بوده است .

باتوجه به نقشه سیاسی استان به سوالات زیر پاسخ دهید :

شرقی ترین و غربی ترین شهرستان : کلاله ( مراوه تپه ) ، بندر گز .

وسیع ترین و کم وسعت ترین شهرستان : گنبد ، بندرگز .

شهرستانهای هم مرز با کشور ترکمنستان : ترکمن ، آق قلا ، گنبد ، کلاله و ( مراوه تپه).

شهرستانهای هم مرز با استان خراسان شمالی : کلاله ، مراوه تپه ، مینودشت .

شهرستانهای هم مرز با استان سمنان : مینودشت ، آزادشهر ، رامیان ، علی آباد ، گرگان ، کردکوی .

شهرستانهای هم مرز با استان مازندران : ترکمن ، کردکوی و بندرگز .

شهرستانهای هم مرز با دریای مازندران : ترکمن ، کردکوی و بندرگز .

 

                                                          

 

در س سوم : منابع آب استان

 

انواع منابع  آبهای استان : آبهای سطحی ، آبهای زیر زمینی .

انواع آبهای سطحی : رودها ، دریاچه ها و خلیج گرگان .

رودهای استان :

رود اترک : از کوههای هزار مسجد خراسان سرچشمه گرفته و به خلیج گرگان می ریزد .

علت کم آبی رود اترک : بعلت بهره برداری شدید برای مصارف کشاورزی و ...

رود گرگان : از دامنه های شمالی البرز شرقی و دامنه های غربی ارتفاعات خراسان شمالی سرچشمه می گیرد .

سد های مهم رود گرگان : سد وشمگیر ، گلستان 1 و 2 .

رود قره سو : از کوه های شاهوار در البرز شرقی سرچشمه می گیرد و به خلیج گرگان می ریزد.

سد مهم رود قره سو : سد کوثر بر روی شاخه گرمابدشت به منظور تامین آب آشامیدنی شهر گرگان و آبیاری زمین های کشاورزی احداث شده است .

دریاچه ها ی استان :

منابع عمده تغذیه آب دریاچه های استان : 1 – جریان آب رود اترک از طریق کانال ها 2 – ریزش های جوی در دوره ی سرد سال .

* بزرگترین دریاچه داخلی استان دریاچه آلا گل است .

موارد استفاده از ّ دریاچه ها : آبیاری مزارع و مراتع ، پرورش ماهی ، گذران اوقات فراغت و ...

ناور : دریاچه های مصنوعی کوچکی که در کوهپایه ها در مسیر رودها ایجاد می شوند .

نحوه تشکیل خلیج گرگان : بر اثر پیشروی رشته ساحلی شبه جزیره میانکاله در دریای خزر تشکیل شده است .

اهمیت خلیج گرگان : در رشد و تکثیر انواع ماهیان بویژه ماهیان خاویاری و جذب پرندگان مهاجر زمستانی نقش زیادی دارد .

آب های زیر زمینی :

علل تشکیل سفره آبهای زیرزمینی در استان گلستان : 1 – بارش مناسب  2 – نفوذپذیری زیاد خاک .

سطح آب و کیفیت آب در نواحی کوهستانی و کوهپایه ای : در سطح پایین تری است ولی کیفیت آن خوب است .

سطح آب و کیفیت آب در نواحی ساحلی و جلگه ای شمال  : در سطح بالاتری است ولی کیفیت آن شور است .

مصارف آبها در استان گلستان : بیشترین مصرف آبها در بخش کشاورزی و کمترین آن در بخش صنعت و معدن است .

 

 

 

درس چهارم : بیابانهای استان

 

ویژگی های ناحیه بیابانی استان که مانع عمده ای بر فعالیت های کشاورزی و ... است : گرمای زیاد ، خشکی شدید ، کمبود آب ، بادهای همراه با گرد و خاک .

نوع و گونه های مهم پوشش گیاهی ناحیه بیابانی استان :  از نوع استپی نیمه بیابانی و از گونه های علفی گز ، گون ، درمنه و خارشتر است .

 

 

درس پنجم : جنگل ها و مراتع استان :

 

علل کاهش جنگل های استان : تهیه هیزم ، چرای دام ، گسترش شهرها و زمین های کشاورزی .

*بیش از 56 درصد کل جنگل های استان از نوع درختان تجاری و صنعتی است .

مهمترین گونه های جنگلی استان : راش ، ممرز و انجیلی .

انواع مراتع استان : ییلاقی ، قشلاقی و میان بند .

علل تخریب مراتع استان : استفاده نا معقول از منابع طبیعی به ویژه پوشش گیاهی ، فشار روزافزون ازدیاد جمعیت و لزوم تامین مایحتاج آنها .

علل کاهش تنوع زیستی : بهره برداری بی رویه و برداشت نادرست از منابع طبیعی ، آلودگی خاک ، هوا ، و آب .

 

 

 

 

 

درس ششم : آلودگی های زیست محیطی

 

علل آلودگی رودهای استان : زباله ها و فاضلابهای خانگی – فاضلابهای صنعتی ، کودها و سموم کشاورزی .

* احداث سد برروی رودها سبب تشدید آلودگی آب رودها و مانع تولید و مثل ماهیانمی شود .

* صنایع غذائی بویژه آردسازی بیشترین فاضلاب را تولید می کند .

* ساکنان نواحی شمالی بدلیل شوری آب از آب باران بصورت ذخیره شده در حوضچه های زیرزمینی استفاده می کنند ، این آبها بدلیل راکد بودن آلوده شده و سبب بیماریها بویژه بیماریهای روده ای می شود .

مهمترین آلاینده های هوای استان : وسائل نقلیه موتوری ، ماشین آلات کشاورزی ، صنایع پنبه پنبه پاک کنی ، و آسفالت و کوره های آجرپزی .

* وسایل نقلیه و صنایع در ایجاد گازهای دی اکسید کربن ، دی اکسید گوگرد و سرب موثر هستند . این مواد سبب تغییر اکوسیستم منطقه و تخریب فضای سبز و زمین های کشاورزی نقش زیادی دارند .

علل کمی آلودگی هوا در شهرهای استان گلستان : وجود فضاهاس سبز در داخل شهرها و وجود پارک های جنگلی در حاشیه شهرها .

علل آلودگی خاکهای زراعی استان : مصرف بیش از حد از سومم کشاورزی و کود های کشاورزی .

 

 

درس هفتم :مخاطرات طبیعی

 مهمترین مخاطرات طبیعی استان : زلزله ، سیل ، خشکسالی و حرکات دامنه ای و فرسایش .

* زمین لزره های استان ناشی از حرکات زمین در اطراف دو گسل اصلی البرز و خزر است . این گسلها بر اثر رانش پوسته دریای مازندران به زیر پوسته رشته کوه البرز تشکیل شده است .

نواحی مهم خطر زلزله استان : هرچه از شرق به غرب و از شمال به جنوب می رویم شهرها و روستاها به گسل های البرز و خزر نزدیکتر می شوند .

مهمترین علل وقوع و خسارت سیل دراستان : بارش های شدید ، نوع خاک ، شیب زمین ، خشکسالی ، تخریب جنگلها و مراتع و مکانیابی نامناسب ابنیه مسکونی .  

اثرات خشکسالی ها : کاهش منابع آب ، آتش سوزی جنگل ها و آلودگی محیط .

راه های کاهش اثرات خشکسالی ها : مدیریت منابع آب و خاک و پیش بینی تغییرات آب و هوائی .

عوامل موثر در فرسایش خاک در استان : آب و هوا ، جنس زمین ، وضعیت ناهمواریها ، نوع و ترکم پوشش گیاهی و عامل انسانی بخصوص در بخش کشاورزی .

 

 

 

درس هشتم : جمعیت استان

 

 

جمعیت استان در آخرین سرشماری و رتبه کشوری آن : با حدود  1600000 نفر  ، پانزدهمین استان پرجمعیت کشور است .

نواحی پر جمعیت و کم جمعیت استان : بخشهائی از نواحی کوهپایه ای و جلگه ای پرجمعیت و نواحی کوهستانی در جنوب و بیابانی درشمال کم جمعیت است .

علل رشد بالای جعیت استان گلستان : بالا بودن نرخ موالید ، کاهش نرخ مرگ و میر و مهاجر پذیری استان .

اثرات افزایش جمعیت شهری : بوجود آمدن مناطق زاغه نشینی و شهرک های اقماری .

علل مهاجرپذیری استان : توان بالای اقتصادی و منابع و موقعیت خاص آن .

انواع مهاجرت های فصلی در داخل استان : مهاجرت مردم نواحی کوهستانی  به نواحی جلگه ای در فصل برداشت محصولات کشاورزی ، مهاجرت مردم نواحی جلگه ای به نواحی کوهستانی در فصل گرما .

 

 

 

درس نهم : گردشگری در استان

 

برتری های جهانگردی و ایرانگردی استان : موقعیت جغرافیائی ، وجود قومیت های مختلف ، تمدن دیرینه ، غنای فرهنگی و منابع طبیعی .

* استان گلستان به جهت پنبه و خاویار به سرزمین طلای سفید و مروارید سیاه مشهور است .

مهمترین آثار تاریخی استان : برج قابوس بن وشمگیر ، مسجد جامع گرگان ، تپه باستانی تورنگ تپه و آرامگاه مخدومقلی ( مختومقلی ) فراغی .

جاذبه های جهانگردی در استان گلستان :

1- پارک ملی گلستان : در 150 کیلومتری شرق گرگان ( بین شهرستانهای گنبد و بجنورد ) واقع شده است . در این پارک گونه های مختلف گیاهی و جانوری حفظ و نگهداری و تکثیر می شود .

2 – تپه باستانی تورنگ تپه : در 20 کیلومتری شرق گرگان در روستائی به همین نام واقع شده است .

3 – برج قابوس بن وشمگیر : به دستور قابوس بن و شمگیر ساخته شد . این برج در شهر گنبد بلندترین بنای آجری جهان است .

4 – پارک جنگلی نهارخوران : در5 کیلومتری جنوب شهر گرگان واقع شده است .

5 – آبشار لووه : در 14 کیلومتری غرب پارک ملی گلستان در روستائی به همین نام در شهرستان مینودشت و در بخش گالیکش واقع شده است .

6 – خیلج و شبه جزیره میانکاله : شبه جزیره میانکاله در جنوبشرقی دریای مازندران در بخش شمالی خلیج گرگان واقع شده است . قسمت شرقی این شبه جزیره به شهر بندر ترکمن و قسمت غربی آن به استان مازندران محدود می شود .

7 – آبشار کبودوال : در 5کیلومتری جنوب علی آباد واقع شده است .  

آبهای استان گلستان
میزان بارندگی در استان گلستان هر چند از دو استان شمالی مازندران و گیلان کم‌تر است، اما نسبت به استان‌های دیگر بسیار بهتر است و میانگین بارش سالانهٔ آن 2برابر میانگین بارش سالانه کشور است. مجموع حجم آب‌های سطحی و زیرزمینی استان بیش از 2485 میلیون متر مکعب است که49.2 درصد آن را آب‌های سطحی و بقیه را آب‌های زیرزمینی تشکیل می‌دهند. آب‌ها سطحی در بیش از ۴۰ شاخه رود جاری هستند که بیش‌تر آن‌ها از جنوب به شمال و از شرق به غرب جریان دارند. رود اترک، گرگان‌رود و رود قره‌سو، سه رود مهم استان گلستان هستند.آبهای زیر زمینی استان به دلیل نفوذ پذیری خاک و بارش زیاد غنی هستند. ۱- رود اترک: این رود از کوه‌های هزارمسجد خراسان سرچشمه می‌گیرد و نزدیک ۱۲۰ کیلومتر آن، مرز آبی ایران و ترکمنستان را می‌سازد. این رود سرانجام در خلیج حسین‌قلی به دریای خزر می‌ریزد. ۲- گرگان‌رود: این رود از دامنه‌های شمالی البرز شرقی و دامنه‌های غربی بلندی‌های خراسان سرچشمه می‌گیرد و پس از گذشتن از شهرهای گنبد کاووس و آق‌قلا، در غرب روستای خواجه‌نفس با تشکیل دلتای بزرگی به دریای خزر می‌ریزد. رودهای کوچک زیادی، مانند زاو، دوغ، تیل‌آباد، رامیان و محمدآباد، به گرگان‌رود می‌پیوندند و آن را رود بزرگی می‌سازند. تا کنون سدهای وشمگیر و گلستان ۱ و ۲، که هر سه از گونهٔ سدهای خاکی هستند، روی این رود و شاخه‌های آن ساخته شده‌است که در بهبود کشاورزی استان سودمند بوده‌اند. ۳- رود قره‌سو: این رود از کوه‌های النگ در کوه‌های البرز شرقی سرچشمه می‌گیرد و رودهای نومل، زیارت، گرماب‌دشت، ناهارخوران و چند رود کوچک دیگر به آن می‌پیوندند و سرانجام به خلیج گرگان می‌ریزد. استان گلستان به دلیل بارندگی مناسب از سفره‌های آب زیرزمینی سرشاری بهره‌مند است. این آب‌ها را از راه چاه و قنات به سطح زمین می‌آورند یا خود به صورت چشمه به بیرون راه پیدا می‌کنند. نزدیک ۴ هزار چاه عمیق، ۱۰ هزار چاه نیمه‌عمیق، بیش از ۲۶۰ قنات و ۳۸۴ چشمه در استان وجود دارد که از آب آن‌ها برای کشاورزی، پرروش ماهی و آب نوشیدنی شهرها و روستاهای استان بهره‌برداری می‌شود. از ۳ تالاب مهم استان، تالاب آلماگل، تالاب آجی‌گل و تالاب آلاگل نیز در زمان پرآبی برای کشاورزی و پروش ماهی بهره‌برداری می‌شود.کوثر، وشمگیر، گرگان، نومل، گرمابدشت، گلستان یک و دو از سدهای مهم استان هستند.